Munduko ezagutza guztia bildu, antolatu eta irakurleei eskaintzea. Hori izan da entziklopedismoak bere hasieratik amestutako ideia. Entziklopediagintza Ilustrazioa baino lehen hasi bazen ere, Frantziako filosofoek ondu zuten Encyclopédiek arrakasta handia izan zuen, belaunaldiz belaunaldi, jakin beharreko guztia antolatzeko lanean. XX. mendean milaka entziklopedia-saltzaile aritu ziren etxez etxe aurrekoa baino nabarmen hobea, osoagoa, berrituagoa, ikasleentzat aproposagoa edo praktikoagoa zen entziklopedia hura saltzen. Euren familiaren hezkuntza eta kulturaz arduratzen zen etxe orok bat eduki behar zuen jabetzan. Aurrekoa baino osoagoa, berriagoa, aproposagoa.
Euskaraz berandu iritsi ginen merkatu horretara. 1990eko hamarkadan hiru proiektu aritu ziren, aldi berean, euskarazko entziklopedia bat sortu eta saltzeko saiakeran. Horietatik bi iritsi ziren inprentara. Lur Hiztegi Entziklopedikoaren azken liburukia inprentatik atera zen garaian, etxe askotara formatu berri bat iristen hasia zen: CD-ROMa. Horrela saldu zuen Microsoftek Encarta, testua eta irudiez gain bideo bat zuen lehen entziklopedia. Internetek ekarriko zuen iraultza hasi berria zen.
Mende berria sartu arte, entziklopedia guztiek eredu berbera jarraitzen zuten: talde editorial batek enkargua luzatzen zien eremu bakoitzeko adituei. Akademiak milaka artikulu idazten zituen, normalean laburrak, papera eta inprenta garestiak baitziren. Zuzentzaileek testuak orraztu, inprentarako prestatu eta etxeetara horiek iristeko bidea hasten zen. Baina mende berriak aldaketa txiki bat ekarri zuen: Internet bidez posible zen, wiki deitzen zen teknologia berri bati esker, testuak elkarrekin idaztea.
Eroa zirudien ideia berak: edonork idatzi dezakeen entziklopedia bat. Edo, bestela esanda, zuk ere alda dezakezun entziklopedia bat. Ideia eroa zen, teorian funtzionatzen ez duten horietako bat, baina praktikan funtzionatu zuena. 2001eko urtarrilaren 15ean sortu zen Wikipedia, hasiera batean Nupedia izeneko entziklopedia laguntzeko asmotan. Laster gainditu zuen Wikipediak Nupedia, milaka artikulu berri sortuta: entziklopedismoa aro berri batean sartu zen.
Ingelesez gertatu zen aldaketa, Interneteko hizkuntza nagusia izanda. Baina 2001ean bertan zerbait harrigarria gertatu zen: beste hizkuntza batzuetan sortutako Wikipediak ugaritzen joan ziren. Katalana izan zen bigarren hizkuntza, alemana hirugarrena. Laster etorri ziren frantsesa, gaztelania, errusiera, txinera, suediera, arabiera… 2001eko abenduaren 6an DrPolilla izeneko erabiltzaile batek euskarazko lehen edizioa egin zuen: Lurra. Euskarazko entziklopedia askea jaio zen.
Euskarazko Wikipedia komunitatean sortzen da. Jende asko igaro da bertatik. Batzuek proiektua aspaldi utzi zuten, beste batzuk hasi berriak dira. 2001ean edizio batekin hasi zen hura 10 milioi aldaketa baino gehiago dira gaur egun. Artikulu bakarrarekin hasi zen, eta milioi erdi gai lantzeko bidean ari gara. Pertsona bakarra hasi zen, eta hilabetero berrehun pertsona baino gehiago ari gara gaur egun, boluntario, euskaraz ezagutza librea sortzen.
Pentsa liteke itzultzaile automatiko eta loro estokastikoen garaian denbora euskarazko testuak idazten ematea esfortzu antzua dela. Gehienez ere, erromantikoa. Azken finean, ez al dakigu jada guztia? Ez al da Wikipedia inoizko entziklopediarik osoena, gaurkotuena, argiena? Zergatik jarraitu behar dugu idazten, makinek jada guk baino gehiago dakitela ematen badu?
Hasteko, ezagutza boterea delako. Ezagutza sortzen duenak, boterea sortzen du. Ezagutza banatzen duenak, boterea banatzen du. Ezagutza pribatizatzen bada, boterea ere pribatizatzen da. Entziklopedismoaren helburua herritarrak boteretzea, ahalduntzea, indartzea da. Euskal entziklopedismoaren helburua euskal hiztunei boterea ematea da: mundua hobeto ezagutzeko, geure burua hobeto ulertzeko, etorkizuna elkarrekin pentsatzeko.
Ezagutza ez da mamu bat, ez dago flotatzen. Ezagutza pertsonek sortzen dute, elkarrekin lan egiten dutenean. Burmuinak ditu, bihotzak ditu, hankak, eskuak, ahoak, belarriak. Ezagutza guztiok sortzen dugu, eta gu gabe ez dago zer sortu, ez dagoelako nork pentsatu, nork bildu, nork entzun, nork irakurri.
“Ezagutza boterea da” esaldia egotzi zaio Francis Baconi. Munduko ezagutza guztia bilduko zuen entziklopedia bat egiteari buruz hauxe esan zuen: “Ulertzen dut badaudela lanak pertsona bakar batek egin ditzakeenak, baina ez edozein pertsonak; pertsona askok egin ditzaketenak, baina ez banako batek; amaitu daitezkeenak belaunaldien segidaren ondorioz, baina ez gizaki baten bizitzako hareazko-erlojuaren denboran; eta lor daitezkeenak esfortzu publikoaren bidez, baina ez ekimen pribatuaren ondorioz.”
Euskarazko Wikipediak 25 urte beteko ditu 2026an. Belaunaldi bat dira hogeita bost urte. Lan itzela egin du belaunaldi honek, Baconen ideiarekin bat: ez bakarka, taldeka; epe luzeko esfortzuaren bidez, eta ekimen kolektibo eta publikoaren bidez.
Asko egin dugu. Asko dugu egiteke. Euskaraz, eta libre, egiten ari gara. Zorionekoak gara wikilariak: oraindik ezagutza bildu, antolatu eta libre emateko aukera dugu.
